آیا تا به حال برایتان پیش آمده که با وجود رعایت بهداشت دهان و دندان، باز هم شاهد تشکیل پوسیدگی در دندانهای خود باشید؟ یا شاید برای شما سوال باشد که چرا برخی افراد با وجود مصرف شیرینیجات، دندانهای سالمتری نسبت به شما دارند؟ حقیقت این است که پوسیدگی دندان صرفاً به عدم مسواک زدن مرتبط نیست، بلکه عوامل پنهان و پیچیدهتری در این میان نقش دارند.
پوسیدگی دندان زمانی رخ میدهد که باکتریهای موجود در پلاک دندانی، کربوهیدراتهای تخمیرپذیر (به ویژه قندها) را به اسید تبدیل کرده و باعث دمینرالیزاسیون (خروج مواد معدنی) از مینای دندان میشوند. اما چرا این روند در برخی افراد سریعتر و شدیدتر است؟ در این مقاله از وب سایت دکتر صفورا امامی، با استناد به منابع معتبر علمی، به ۱۵ دلیل پنهان پوسیدگی سریع دندانها میپردازیم.
۱۰ دلیل اصلی پوسیدگی سریع دندانها
خشکی دهان (کاهش بزاق)
بزاق دهان نقش حیاتی در محافظت از دندانها دارد. این مایع ارزشمند نه تنها به شستشوی ذرات غذا از روی دندانها کمک میکند، بلکه با خاصیت بافری خود، اسید تولید شده توسط باکتریها را خنثی کرده و روند ترمیمکنندگی (رمینرالیزاسیون) را تسهیل میبخشد.
بر اساس تحقیقات، کاهش جریان بزاق (خشکی دهان یا زروستومیا) که میتواند ناشی از مصرف برخی داروها (مانند آنتیهیستامینها و ضدافسردگیها)، پرتو درمانی ناحیه سر و گردن یا بیماریهای سیستمیک باشد، خطر پوسیدگی را به شدت افزایش میدهد. افرادی که از خشکی دهان رنج میبرند، پناهگاه طبیعی خود در برابر حملات اسیدی را از دست دادهاند و مستعد پوسیدگی سریع، به ویژه پوسیدگی ریشه، هستند.
شیارها و فرورفتگیهای عمیق دندانی
همه دندانها از نظر ساختار آناتومیک یکسان نیستند. برخی افراد به طور ژنتیکی دارای شیارها (فیشور) و فرورفتگیهای عمیقتری روی سطح دندانهای خود هستند. این شیارهای عمیق میتوانند آنقدر باریک باشند که موهای مسواک به راحتی نتوانند به درون آنها نفوذ کرده و آنها را تمیز کنند. در نتیجه، این نواحی به محل امنی برای تجمع باکتریها و مواد غذایی تبدیل شده و زمینهساز پوسیدگیهای سریع و عمیق میشوند.
رفلاکس معده (GERD) و اختلالات خوردن
تماس مکرر اسید معده با دندانها میتواند فاجعهبار باشد. در بیماری رفلاکس معده به مری (GERD)، اسید معده به طور مکرر به دهان بازمیگردد و به تدریج مینای دندان را حل کرده و نرم میکند. این فرسایش اسیدی، دندانها را در برابر پوسیدگی آسیبپذیرتر میسازد. به طور مشابه، در اختلالات خوردن مانند بولیمیا، استفراغ مکرر دهان را در معرض اسید معده قرار داده و تخریب سریع مینا را به همراه دارد. درباره تاثیر اسید معده بر سلامت دندان ها بیشتر بخوانید؛ کلیک کنید.
میان وعدههای مکرر
شاید تصور کنید مصرف یک بار قند زیاد مضر است، اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، تکرار مصرف مواد قندی و کربوهیدراتی است. هر بار که ماده غذایی حاوی کربوهیدرات مصرف میکنید، باکتریهای پلاک به مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه شروع به تولید اسید کرده و به دندان حمله میکنند. اگر مدام در حال خوردن و آشامیدن (به جز آب) باشید، فرصت کافی برای بازیابی و خنثیسازی اسید توسط بزاق وجود نخواهد داشت و دندانها در یک چرخه مداوم اسیدی باقی میمانند.
مصرف مواد غذایی چسبنده و کربوهیدراتهای تخمیرپذیر
تنها قند و شیرینی نیستند که باعث پوسیدگی میشوند. هر ماده غذایی حاوی کربوهیدراتهای تخمیرپذیر میتواند در این فرآیند نقش داشته باشد. نکته مهم تر، ویژگی چسبندگی مواد غذایی است. موادی مانند چیپس، بیسکویت و نان نرم به مدت طولانیتری به دندانها میچسبند و در مقایسه با مواد غذایی محلول در بزاق (مانند شکلات)، زمان بیشتری برای تولید اسید در اختیار باکتریها قرار میدهند.
ژنتیک و استعداد ذاتی
ژنتیک نقش مهمی در تعیین میزان مقاومت دندانها در برابر پوسیدگی دارد. ساختار و ترکیب مینای دندان، میزان کلسیفیه شدن آن و حتی نوع و تعداد باکتریهای موجود در دهان میتوانند تحت تأثیر عوامل ژنتیکی باشند. برخی افراد به طور طبیعی مینای محکمتری دارند و برخی دیگر ممکن است مستعد تولید بزاق با قدرت بافری پایینتر باشند.
تحلیل لثه و پوسیدگی ریشه
با افزایش سن یا به دلیل بیماریهای لثه، لثهها تحلیل رفته و ریشه دندان که فاقد پوشش محافظ مینا است، نمایان میشود. عاج دندان (بافت زیر مینا) بسیار نرمتر و متخلخلتر از مینا است و در نتیجه، پوسیدگی در ریشه دندان با سرعت بسیار بیشتری پیشرفت میکند. همچنین پوسیدگی ریشه در سطوح pH بالاتری (حدود ۶.۲ تا ۶.۴) نسبت به پوسیدگی مینا (۵.۵) رخ میدهد، یعنی در محیطی که چندان اسیدی نیست نیز میتواند آغاز شود.
مصرف برخی داروها
علاوه بر داروهایی که باعث خشکی دهان میشوند، برخی داروهای دیگر نیز میتوانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر سلامت دندانها تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، برخی شربتهای مخصوص کودکان حاوی مقادیر زیادی قند هستند و مصرف طولانیمدت آنها به ویژه قبل از خواب، میتواند منجر به پوسیدگی شدید (پوسیدگی شیشه شیر) شود. آیا درمان دندان پوسیده با دارو امکان پذیر است؛ بیشتر بخوانید.
عدم دریافت کافی فلوراید
فلوراید عنصری کلیدی در پیشگیری از پوسیدگی است. این ماده با افزایش مقاومت مینا در برابر اسید، مهار روند دمینرالیزاسیون و تقویت روند رمینرالیزاسیون عمل میکند. استفاده نکردن از خمیردندان حاوی فلوراید کافی یا عدم دسترسی به آب آشامیدنی حاوی فلوراید میتواند خطر پوسیدگی را به شدت افزایش دهد. همچنین میتوانید از سایر روش های فلوراید تراپی استفاده کنید.
وجود وسایل ارتودنسی و پروتزهای دندانی
وجود وسایلی مانند بریسهای ارتودنسی، پلاکهای متحرک یا پروتزهای ثابت، تمیز کردن دندانها را دشوارتر میکند. این وسایل میتوانند نواحی جدیدی برای تجمع پلاک و باقیمانده غذا ایجاد کرده و با محدود کردن دسترسی بزاق به سطوح دندان، محیط را برای پوسیدگی مساعدتر سازند. مراقبت های مهم برای جلوگیری از پوسیدگی دندان هنگام داشتن ارتودنسی؛ کلیک کنید.
سایر دلایل پنهان پوسیدگی سریع دندانها
مصرف نوشیدنیهای اسیدی و گازدار
نوشیدنیهای گازدار، آبمیوههای صنعتی و نوشیدنیهای انرژیزا حاوی مقادیر قابل توجهی اسید هستند که مستقیماً به مینای دندان حمله کرده و آن را نرم میکنند. این فرآیند که فرسایش اسیدی نامیده میشود، لایه محافظ دندان را از بین برده و راه را برای نفوذ سریع باکتریها و ایجاد پوسیدگی هموار میکند. تحقیقات نشان داده افرادی که روزانه بیش از دو لیوان نوشیدنی گازدار مصرف میکنند، ۶۳٪ بیشتر در معرض پوسیدگی دندان قرار دارند.
دندان قروچه (براکسیسم) و سایش مینا
دندان قروچه یا سایش دندانها به هم، به ویژه در هنگام خواب، میتواند به تدریج مینای دندان را تحلیل برده و نازک کند. با نازک شدن مینا، لایه زیرین (عاج) که نرمتر و آسیبپذیرتر است، نمایان میشود. این موضوع نهتنها باعث حساسیت دندانها میشود، بلکه سرعت پیشرفت پوسیدگی را نیز به شدت افزایش میدهد.
ترمیمهای قدیمی و معیوب دندان
پرکردگیهای قدیمی، روکشها یا بریجهایی که به مرور زمان دچار ترک، شکستگی یا لقشدگی شدهاند، میتوانند به مکانهای امنی برای تجمع باکتریها تبدیل شوند. مواد ترمیمی به مرور زمان منقبض شده و شکافهای ریزی بین دندان و ترمیم ایجاد میشود که محل مناسبی برای نفوذ مواد غذایی و شروع پوسیدگی ثانویه است.
کمبودهای تغذیهای
تغذیه نامناسب و کمبود برخی ویتامینها و مواد معدنی میتواند مستقیماً بر سلامت دندانها تأثیر بگذارد. کمبود کلسیم، ویتامین D و فسفر باعث کاهش استحکام مینای دندان میشود. همچنین کمبود ویتامین B12 و آهن میتواند منجر به التهاب زبان و خشکی دهان شود که هر دو از عوامل تشدیدکننده پوسیدگی هستند.
استعمال دخانیات
سیگار و سایر محصولات دخانی نهتنها باعث تغییر رنگ و بوی بد دهان میشوند، بلکه با کاهش جریان خون در لثهها و کاهش تولید بزاق، محیطی کاملاً مساعد برای فعالیت باکتریهای پوسیدگیزا ایجاد میکنند. تحقیقات نشان داده است افراد سیگاری ۲ تا ۳ برابر بیشتر از افراد غیرسیگاری در معرض پوسیدگی دندان و بیماریهای لثه قرار دارند. درباره اثرات مخرب سیگار بر دندان ها بخوانید.
نتیجهگیری
با در نظر گرفتن تمام ۱۵ عامل ذکر شده، متوجه میشویم که سلامت دهان و دندان نتیجه تعامل پیچیدهای از عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیهای و رفتاری است. نمیتوان همه تقصیرها را گردن مسواک نزدن یا مصرف شیرینی انداخت. بهترین راهکار برای پیشگیری از پوسیدگی سریع دندانها، شناسایی عوامل خطر فردی و دریافت برنامه مراقبتی شخصیسازی شده از دندانپزشک است.